ย้อนประวัติกำนัน–ผู้ใหญ่บ้าน กับจุดเปลี่ยนการปกครองสมัย ร.5

Key facts

• จำรัส รัตนกุล เกิดเมื่อวันที่ 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2402 เป็นบุตรของหลวงวิเศษสุวรรณกิจ (ชื่น) ในวัยเยาว์ได้รับการศึกษา ก่อนเข้ารับราชการเป็นมหาดเล็กในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และผ่านงานราชการหลายตำแหน่ง
• พื้นที่ที่ได้รับเลือกให้ทดลองจัดตั้งระบบกำนันและผู้ใหญ่บ้านเป็นครั้งแรก คือ บ้านเกาะ ในบริเวณบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งปัจจุบันอยู่ในพื้นที่ตำบลบ้านเลน การทดลองดังกล่าวเริ่มขึ้นเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2435
• ระบบกำนันและผู้ใหญ่บ้านเป็นหนึ่งในกลไกการปกครองที่อยู่คู่สังคมไทยมาอย่างยาวนาน โดยมีจุดเริ่มต้นสำคัญในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 เมื่อรัฐเริ่มปฏิรูปการบริหารราชการแผ่นดินให้เป็นระบบและมีประสิทธิภาพมากขึ้น
• วันที่ 10 สิงหาคมของทุกปีจึงได้รับการกำหนดให้เป็นวันกำนันผู้ใหญ่บ้าน เพื่อรำลึกถึงจุดเริ่มต้นของการเลือกผู้ใหญ่บ้านครั้งแรกใน พ.ศ. 2435
• หลังจากเริ่มต้นจากตำแหน่งผู้ใหญ่บ้านและกำนัน จำรัส รัตนกุล ได้ก้าวหน้าในเส้นทางราชการฝ่ายปกครองตามลำดับ โดยเคยดำรงตำแหน่งนายอำเภอ ผู้ว่าราชการเมือง และข้าหลวงเทศาภิบาลในหลายมณฑล ก่อนออกจากราชการใน พ.ศ. 2452 เนื่องจากปัญหาสุขภาพ
• หลักฐานที่สะท้อนบุคลิกการทำงานของเขาปรากฏในบันทึกของกรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อครั้งเสด็จตรวจราชการใน พ.ศ. 2447 ซึ่งกล่าวถึงคำบอกเล่าของประชาชนว่า พระยารัตนกุลฯ เป็นผู้มีอัธยาศัยดี ไม่ถือตัว และเปิดโอกาสให้ผู้ที่มีความทุกข์ร้อนเข้าพบได้